Af hverju hættu Íslendingar að nota rúnir og byrjuðu að nota bókstafina eins og þeir eru núna?

Svar

Kristin trú varð til í Rómaveldi fyrir tæpum 2000 árum. Í vesturhluta ríkisins var töluð latína en gríska í austurhlutanum. Rómverjar höfðu lært að skrifa af Grikkjum en löguðu stafina til og breyttu hljóðgildi sumra; þeir notuðu það sem nú er kallað latneskt letur. Kaþólsk kirkja þróaðist í þessu víðlenda ríki á næstu árhundruðum og tók upp latínuna sem opinbert mál.

Kirkjan þurfti á bókum að halda til að boða trúna og nota við messugjörð. Var þar um að ræða bækur af ýmsu tagi: Biblíuna, messubækur og sögur heilagra manna. Bækur á latínu fylgdu því kristniboði norður alla Evrópu á miðöldum. Oft gat tekið langan tíma fyrir kirkjuna að ná fótfestu á nýjum landsvæðum því að kenna þurfti ungum mönnum latínu og að lesa og skrifa áður en þeir gátu orðið prestar.

Útbreiðslu kristinnar trúar fylgdi menntun, læsi og bækur. Það var því mjög eðlileg þróun að við kristnitöku á Íslandi um árið 1000 tæki yfirstétt landsins upp latneskt letur í stað rúnaleturs. Latínan var alþjóðlegt mál kirkjunnar og með latínu í farteskinu var hægt að eiga samskipti við menntaða menn um alla vestan- og norðanverða Evrópu; á hinn bóginn var rúnakunnátta á þessum tíma nánast einskorðuð við Norðurlönd. Eftir að farið var að skrifa á móðurmálinu var læsi ekki bundið við kirkjunnar þjóna þótt meirihluti landsmanna hafi örugglega verið ólæs fram um miðja 18. öld.


Vaksalasteinninn frá Svíþjóð á 11. öld. Á hann eru ristar fúþark-rúnir af yngri gerð.
Þekking á rúnum dó alls ekki út við upptöku latnesks leturs og virðist hafa lifað fram eftir öldum, bæði á Íslandi og í Skandinavíu, þótt rúnir hafi örugglega verið notaðar sífellt minna með tímanum. Á 12. öld virðist rúnakunnátta hafa verið töluvert útbreidd í Noregi og jafnvel á Íslandi því að varðveittar eru margar rúnaáletranir frá þeim tíma.

Lögun rúnanna er þannig að mun auðveldara er að rista þær en latínustafi í tré eða bein; því hafa rúnir verið notaðar samhliða latnesku stafrófi, til dæmis til að merkja vörur, en þá voru rúnir ristar á tréspjöld sem voru bundin við vörurnar. Þegar Bryggjan í Björgvin brann árið 1955 fundust í grunni sumra húsanna mörg merkispjöld af þessu tagi en líka margt fleira sem sýnir lifandi rúnakunnáttu.

Frekara lesefni á Vísindavefnum:

• Get ég fengið að sjá rúnastafrófið eins og það var á Íslandi? eftir Alexander Kristinsson og Sólrúnu Sigurðardóttur
• Hvað merkir þessi stafaruna sem rituð er með rúnum á trjábút: RB FIR KUI KLK IBBII? eftir Þórgunni Snædal
• Hvar hafa rúnasteinar helst fundist? eftir Árnýju Björnsdóttur

Mynd:

• Image:Vaksalastenen.jpg. Wikipedia: The Free Encyclopedia.