Af hverju voru hinar myrku miðaldir kallaðar þessu nafni?

Svar

Hér er einnig að finna svar við spurningunni:

Hvenær voru miðaldir?

Miðaldir er tímabilið í mannkynssögunni sem er á milli fornaldar og nýaldar. Fornöld hefst með menningu Súmera í Mesópótamíu sem voru fyrstir til að skilja eftir sig ritaðar heimildir. Tímabilið á undan fornöld er nefnt forsögulegt, því frá þeim tíma eru ekki til neinar ritheimildir. Þeir sem rannsaka það tímabil styðjast við aðrar menjar og þess vegna mætti nefna þá forsagnfræðinga. Um þetta má lesa nánar í svari Guðmunar Hálfdanarsonar við spurningunni Hvað nær mannkynssagan langt aftur í tímann?

Upphaf miðalda er miðað við fall vesturhluta Rómaveldis í hendur germanskra þjóða árið 476 og þeim er talið ljúka á tímum endurreisnarinnar, ýmist á 14., 15. eða 16. öld eftir svæðum. Fundur Ameríku árið 1492 og sú endurskoðun á heimsmynd sem verður í kjölfarið er stundum talin marka endalok miðalda.


Fyrsta kortið sem prentað var í Evrópu er af svonefndri T-O-gerð, úr bók eftir miðaldaklerkinn Ísidór frá Sevillu (f. um 560) sem kom úr árið 1472. Það sýnir heimsálfurnar þrjár sem þá voru þekktar: Asíu, Evrópu og Afríku. Nöfn þriggja sona Nóa, þeirra Sems, Kams og Jafets, eru undir nöfnum heimsálfanna en þeir áttu að hafa sest þar að. Haf umlykur álfurnar og aðskilur þær einnig. Miðjarðarhaf er á milli Evrópu og Afríku.
Hugtakið hinar myrku miðaldir á sér langa sögu. Ítalska skáldið og húmanistinn Petrarka (1304-1374) er talinn vera upphafsmaður þess að nefna aldirnar frá falli Rómaveldis 'myrkar'. Hann notaði þó ekki hugtakið miðaldir það kom til seinna með ítalska sagnfræðingsins Flavio Biondo (1392-1463) sem skrifaði um sögu 5. til 15. aldar og hefur verið nefndur fyrsti miðaldasagnfræðingurinn.

Petrarka er stundum kallaður fyrsti endurreisnarmaðurinn og hann vildi endurvekja klassíska menningu Forngrikkja og Rómverja sem hafði fallið í gleymsku á miðöldum. Endurreisnarmenn stuðluðu að útgáfu rita frá tímum Rómverja og Grikkja sem mörg hver fundust í klaustrum. Petrarka fann meðal annars bréf Síserós í Veróna árið 1345 og hóf sjálfur að safna eigin bréfum. Áhugi hans á fornöldinni var slíkur að hann lét sig ekki muna um það að skrifa gríska skáldinu Hómer bréf þar sem hann biður í lokin að heilsa Orfeifi og gríska leikritaskáldinu Evripídesi (um 484 f.Kr.-406).

Petrarka og öðrum endurreisnarmönnum fannst að eftir fall Rómaveldis hefði myrkur ríkt yfir hinni klassísku menningu fornaldar. Útgáfa þeirra á ritum grískra og rómverskra höfunda var tilraun til að lýsa aftur upp hinn forna heim.

Á tímum upplýsingarinnar var enn frekar hert á þessari neikvæðu mynd af miðöldum enda voru upplýsingarmenn boðberar skynsemis- og rökhyggju sem þeir tefldu fram gegn trúarbrögðum. Voltaire (1694-1778) sagði að á miðöldum hefði kirkjan haft tangarhald á hugsun mannsins og þess vegna hefði fáfræði ríkt á þessu myrka skeiði.

Miðaldir hlutu nokkra uppreisn æru með rómantíkinni sem hafði meiri áhuga á tilfinningum og innsæi heldur en skynsemi upplýsingarinnar. Í dag þykir ekki við hæfi í fræðiritum að kenna miðaldir við myrkur.

Frekara lesefni á Vísindavefnum:

• Hvað vissu Evrópuþjóðir um Ísland á miðöldum? eftir Gunnar Karlsson
• Hvaða skólar voru starfræktir á Íslandi á miðöldum? eftir Hjalta Hugason
• Hvað einkenndi kirkjuna og kristni á Íslandi á miðöldum? eftir Hjalta Hugason

Mynd:

• Index of Cartographic Images Illustrating Maps of the Early Medieval Period 400-1300 A.D.