Hvenær varð 1. janúar upphafsdagur ársins á Íslandi?

Svar

Eins og spurningin gefur til kynna hefur árið ekki alltaf hafist á sama degi. Til forna var ýmist miðað við vorjafndægur (þegar dagurinn verður lengri en nóttin, 19.-21. mars), haustjafndægur (þegar nóttin verður lengri en dagurinn, 21.-24. september) eða vetrarsólstöður (þegar nóttin er lengst, 20.-23. desember). Hjá Rómverjum til forna hófst nýtt ár fyrsta dag Martiusar eða mars. Seinna bættu þeir tveimur mánaðarnöfnum við árið, janúar og febrúar, og árið 153 f. Kr. færðist byrjun rómverska ársins yfir á 1. janúar.


Rómverskt dagatal. Athugið að mánuðirnir eru 13, en sá síðasti var aukamánuður sem gegndi sama hlutverki og hlaupársdagar okkar. Smellið á myndina til að stækka hana.
Ekki hélst ársbyrjun á þeirri dagsetningu upp frá því. Sumir vildu miða árið við einhvern af helgidögum kirkjunnar. Að fornri fyrirmynd vildi Gregoríus páfi VII (uppi á 11. öld) hefja árið 1. september. Árið 1582 mælti Gregoríus páfi XIII svo fyrir að tekið yrði upp nýtt tímatal sem nú er við hann kennt og nefnist gregoríanska tímatalið. Það tók við af júlíanska tímatalinu sem kennt var við Júlíus Sesar. Samkvæmt gregoríska tímatalinu hefst nýtt ár 1. janúar. Enn nota sumar þjóðir annað tímatal og halda því sinn nýársdag á öðrum tímum ársins.

Samkvæmt bók Árna Björnssonar, Sögu daganna, eru engar heimildir um að árið hafi að fornu íslensku tímatali hafist á tilteknum degi. Honum þykir samt líklegt að fólk hafi gjarnan miðað við sumardaginn fyrsta. Seinna virðast sumir telja 1. september fyrsta dag ársins (eins og Gregoríus páfi VII) og íslenska kirkjan hóf árið á jóladag. Snemma á 16. öld fór svo dagsetningin 1. janúar að festa sig í sessi sem nýársdagur hér á landi. 1. janúar er fyrst nefndur nýársdagur í þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá árinu 1540, fyrstu prentuðu bók á íslensku.

Höfundur þakkar Árna Björnssyni fyrir góðar ráðleggingar.

Heimild og mynd

• Árni Björnsson (1993). Saga daganna. Reykjavík: Mál og menning.
• Gregorian calendar. Encyclopædia Britannica Online.
• New Year's Day. Britannica Student Encyclopedia.
• Roman republic calendar. Encyclopædia Britannica Online.
• Myndin er af Roman calendar.