Hversu langa vegalengd táknar hver cm á Íslandskorti sem er í mælikvarðanum 1:800 000?

Svar

Á kortum þarf að vera mælikvarði til þess að lesandinn geti áttað sig á því hvert hlutfallið er á milli raunverulegra vegalengda á yfirborði jarðar og vegalengda á kortinu. Mælikvarðinn segir þá til um það hversu mikið er búið að smækka raunveruleikann.

Þetta þýðir að í dæminu sem hér er spurt um samsvarar 1 cm á kortinu 800 000 cm í raunveruleikanum eða 8 km.

Hér hefur mælikvarðinn verið gefinn upp á tvennan hátt, annars vegar sem brot (1:800 000) og hins vegar í orðum (1 cm á korti jafngildir 8 km á jörðu). Þriðja leiðin til þess að gefa upp mælivarða á korti er að nota mállínu en þá er kvarði í hæfilegri lengd teiknaður á kortblaðið og honum skipt í smærri einingar eins og sjá má á myndinni hér fyrir neðan.



Þegar kort eru stækkuð eða minnkuð, en slíkt er til dæmis mjög auðvelt að gera með tölvuforritum, þarf að gæta þess að mælikvarðinn er ekki lengur réttur ef hann er sýndur sem brot eða gefinn upp í setningu. Ef kortið sem hér er spurt um er til dæmis stækkað þá stendur áfram á því að kvarðinn sé 1:800 000 þótt búið sé að teygja á hverjum cm þess. Þegar kvarðinn er sýndur með mállínu en ekki sem brot skiptir hins vegar ekki máli hvort kortið er stækkað eða minnkað, mállínan breytist í réttu hlutfalli.

Mörgum finnst ruglandi þegar talað er um kort í stórum eða litlum mælikvarða. Þeim finnst að stór mælikvarði eigi að merkja stórt svæði og lítill kvarði sýni lítið svæði. Þessu er þó alveg öfugt farið. Kort í stórum mælikvarða sýnir lítið svæði en mikið af smáatriðum á meðan kort í litlum mælikvarða nær yfir stórt svæði en sýnir ekki mikið af smáatriðum. Því lægri sem talan í mælikvarðanum er, því stærri er kvarðinn. Heimskort eru til dæmis í litlum mælikvarða á meðan kort af bæjarfélögum eru venjulega í stórum mælikvarða.

Frekari fróðleikur á Vísindavefnum:

• Hvernig stendur á því að hlutföllin á atlaskorti eru röng en rétt á hnetti?

Heimild og mynd:

• Östman, Peter ofl. 2000. Landafræði - maðurinn, auðlindirnar, umhverfið. Reykjavík: Mál og menning.
• Mynd: J B Krygier.