Hver eru tíu stærstu vötn Íslands?

Svar

Alls þekja stöðuvötn um 2.757 km² af yfirborði Íslands eða sem samsvarar 2,68% af flatarmáli landsins. Á heimasíðu Landmælinga Íslands er að finna eftirfarandi lista yfir flatarmál helstu stöðuvatna landsins:

1.	Þórisvatn (vatnsmiðlun)	83-88	km2
2.	Þingvallavatn	82	km2
3.	Lögurinn	53	km2
4.	Mývatn	37	km2
5.	Hvítárvatn	30	km2
6.	Hópið	30	km2
7.	Langisjór	26	km2
8.	Kvíslavatn (vatnsmiðlun)	20	km2
9.	Sultartangalón (vatnsmiðlun)	19	km2
10.	Grænalón	18	km2

Samkvæmt þessum lista er Þórisvatn stærsta stöðuvatn Íslands og er flatarmál þess á bilinu 83-88 km², eftir því hversu mikið er í lóninu. Hins vegar segja aðrar heimildir, til dæmis Þingvallavatn – undirheimar í mótun, að Þingvallavatn sé stærra en þarna er gefið upp, eða tæplega 84 km². Þar með er Þingvallavatn stærsta vatn landsins ef miðað er við lágmarks flatarmál Þórisvatns en hið síðarnefnda hefur vinninginn ef miðað er við hærra gildið. En hvað sem því líður er óumdeilanlegt að Þingvallavatn er stærsta stöðuvatn á Íslandi frá náttúrunnar hendi.

Það sem vekur hins vegar athygli á þessum lista er að þrjú af tíu stærstu vötnum landsins, Þórisvatn, Kvíslavatn og Sultartangalón, eru vatnsmiðlanir fyrir virkjanir og núverandi stærð þeirra því að nokkru eða öllu leyti af mannavöldum. Á listan vantar reyndar Blöndulón sem er 57 km² að flatarmáli. Það ætti því að vera í fjórða sæti á listanum yfir stærstu vötn landsins og jafnframt fjórða vatnið á topp tíu listanum sem mannshöndin hefur eitthvað haft með að gera. Hefði þessari sömu spurningu verið svarað fyrir 30 árum hefði listinn því litið öðruvísi út.

Í sinni upprunalegu mynd var Þórisvatn næst stærsta vatn landsins, tæpir 70 km² að flatarmáli. Þórisvatnsmiðlun var byggð á árunum 1970-1972 í tengslum við virkjun Þjórsár við Búrfell. Þá var Þórisós, afrennsli vatnsins, stíflaður en jafnframt var ánni Köldukvísl veitt í vatnið. Í kjölfar þessara framkvæmda jókst flatarmál Þórisvatns þannig að það getur nú hampað titlinum „stærsta vatn Íslands“ þegar lónið er fullt.

Ólíkt Þórisvatni, sem var til frá náttúrunnar hendi en stækkaði við virkjanaframkvæmdir, eru Kvíslavatn og Sultartangalón algjörlega sköpunarverk mannanna. Þau eru því yngri en önnur vötn á listanum. Kvíslavatn er hluti af Kvíslaveitu en framkvæmdir við þá veitu hófust árið 1980. Þá voru gerðar stíflur í farvegum Stóraverskvíslar, Svartár, Þúfuverskvíslar, Eyvindarverskvísla og Hreysiskvíslar. Við þetta mynduðust fjögur lón og er Kvíslavatn þeirra stærst. Sultartangalón er frá svipuðum tíma en það myndaðist þegar Þjórsá og Tungnaá voru stíflaðar austan undir Sandafelli á árunum 1982-1984.

Vel má vera að listinn í upphafi svarsins eigi enn eftir að breytast á næstu árum. Í tengslum við fyrirhugaða Kárahnjúkavirkjun er gert ráð fyrir svonefndu Hálslóni. Áætlað er að flatarmál þess verði 57 km² þegar lónið verður fullt og getur Hálslón því orðið þriðja stærsta vatn landsins.

Verði Þjórsá stífluð við Norðlingaöldu eins og nú er í umræðunni myndast svokallað Norðlingaöldulón. Gert er ráð fyrir að fullt verði lónið um 29 km² að flatarmáli og mun það þá verða fyrir ofan Langasjó á listanum yfir stærstu vötn Íslands.

Heimildir:

• Landmælingar Íslands
• Landsvirkjun
• www.karahnjukar.is
• www.nordlingaalda.is
• Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson, 1984. Landið þitt Ísland. Reykjavík, Örn og Örlygur.

Mynd: University of Exeter - Iceland Trip Summer 2001